Славацкая мова з’яўляецца дзяржаўнай мовай Славацкай Рэспублікі (да канца 1992 г. і былой Чэхаславакіі). На ёй гавораць прыблізна чатыры з паловай мільёны жыхароў Славакіі, больш за мільён перасяленцаў у ЗША і каля 300 тысяч у Чэхіі. У меншай колькасці носьбіты славацкай мовы пражываюць у Венгрыі, Румыніі, Сербіі, Харватыі, Балгарыі, Польшчы, Францыі, Нямеччыне, Аўстраліі, Аргенціне і некаторых іншых краінах свету.

Славацкая мова разам з польскай, чэшскай, верхня- і ніжнялужыцкай належыць да ліку заходнеславянскіх моў. Некаторыя рысы славацкай мовы збліжаюць яе з паўднёваславянскімі і ўсходнеславянскімі мовамі, некаторыя – з чэшскай і польскай, таму славацкую мову часам называюць “славянскім эсперанта”. Зразумела, што і беларусу славацкая мова не будзе здавацца абсалютна чужой. Больш за тое, уважлівы погляд на славацкую і беларускую мовы, гісторыю іх развіцця і сучасны стан, здольны выявіць шэраг падабенстваў на самых розных узроўнях.

Продкі славакаў – заходнеславянскія плямёны – прыйшлі на тэрыторыю сучаснай Славакіі прыблізна ў 6 ст. У 9 ст. заходняя частка славацкіх зямель уваходзіла ў склад Вялікай Маравіі – дзяржавы, на тэрыторыі якой сваю асветніцкую дзейнасць праводзілі стваральнікі славянскага пісьма Кірыл і Мяфодзій. У 10 ст. з праславянскай мовы вылучыліся заходнеславянскія дыялекты, а ў пачатку 11 ст. славацкія землі ўвайшлі ў склад Венгрыі (да 1918 г.). На гэты ж час прыпадае перыяд актыўнага развіцця ўласна славацкіх дыялектаў, асноўныя рысы якіх стабілізаваліся прыблізна ў 13-15 ст. Адміністратыўнай і літургічнай мовай таго часу з’яўлялася лацінская мова, а славацкая (у выглядзе дыялектных варыянтаў) абслугоўвала пераважна побытавую сферу. З 15 ст. разам з развіццём гусіцкага руху ўсё большае значэнне на тэрыторыі Славакіі набывала чэшская мова (часта ў “паславачаным” выглядзе), якая паступова пачала выкарыстоўвацца ў якасці наддыялектнага сродку зносін і асноўнай мовы пратэстанцкай царквы. Аднак славакі ніколі не ўспрымалі чэшскую мову як сваю родную і ўжывалі яе найчасцей у пісьмовай форме. Цягам 16-18 ст. пераважна ў мяшчанскім асяродку адбывалася фарміраванне ўласна славацкіх наддыялектных моўных утварэнняў – т. зв. культурнай заходнеславацкай мовы, культурнай цэнтральнаславацкай мовы і культурнай усходнеславацкай мовы. Заходнеславацкія дыялекты сталі асновай для першай сур’ёзнай спробы ўнармаваць славацкую мову. Гэтая спроба была зробленая Антонам Берналакам, які ў 1787 г. выдаў працу «Dissertatio philologico-critica de litteris Slavorum» з дадаткам «Orthographia». Аднак заходнеславацкія гаворкі з’явіліся не лепшай базай для кадыфікацыі, таму ў 1846 годзе Людавітам Штурам з апорай на цэнтральнаславацкія дыялекты была выдадзеная новая нарматыўная граматыка – “Nauka reči slovenskej”. Нормы, замацаваныя ў гэтай працы, з пэўнымі зменамі дайшлі да нашага часу і вызначаюць характар сучаснай славацкай літаратурнай мовы.

Падчас свайго далейшага развіцця славацкая мова выстаяла пад ціскам мадзьярызацыі, якая актыўна праводзілася ў другой палове 19 – пачатку 20 ст. у Аўстра-Венгрыі, набыла статус адной з дзяржаўных моў Чэхаславакіі, перажыла спробы кадыфікатараў пачатку 30-х гадоў наблізіць яе да чэшскай мовы, стала дзяржаўнай мовай у незалежнай Славакіі і, нарэшце, з 1 мая 2004 г. славацкая мова – адна з афіцыйных моў Еўрасаюза.

Што датычыць падабенстваў паміж славацкай і беларускай мовамі, то яны навідавоку. Асабліва блізкія да славацкай мовы некаторыя паўднёва-заходнія беларускія гаворкі. Частку гэтых падабенстваў можна растлумачыць агульнаславянскай моўнай спадчынай, частку – кантактамі беларускай (і славацкай) мовы з іншымі (асабліва польскай) мовамі, частку – вынікам паралельнага развіцця абедзвюх моў. Цікавым падабенствам на фанетычным узроўні выглядае наяўнасць у славацкай мове гукаў [ў] (напрыклад, pravda – [праўда], chlapov – [хлапоў] і г.д., а ў дыялектах нават museu – мусіў, navariu – наварыў і пад.), [дз] (напрыклад, sadza – сажа, medza – мяжа, у дыялектах dzedzina – вёска, dzeci – дзеці і пад.), [дж] (напрыклад, džbán – жбан), дыфтонгаў ie [ĭe] i ô [ŭo] (напрыклад, chlieb – хлеб, kôň – конь. Параўнайце з некаторымі палескімі гаворкамі: хліеб, куонь) і інш. На граматычным узроўні – канчаткі -om, -och у давальныі і месным склоне назоўнікаў мужчынскага роду множнага ліку (напрыклад, bratom – братам, o bratoch – аб братах, lesom – лясам, v lesoch – у лясах. Параўнайце з гаворкамі паўднёва-заходняга дыялекту: братом, аб братох, лясом, у лясох), канчатак -ovi ў давальным склоне адушаўлёных назоўнікаў мужчынскага роду адзіночнага ліку (напрыклад, otcovi – бацьку, synovi – сыну. Параўнайце з некаторымі беларускімі гаворкамі: батьковы, сэновэ), суіснаванне канчаткаў -a i -u ў родным склоне назоўнікаў мужчынскага роду адзіночнага ліку (напрыклад, stola – стала, stĺpa – слупа, piesku – пяску, anarchizmu – анархізму), зваротная прыдзеяслоўная часціца sa (напрыклад, umývam sa – мыюся, bojím sa – баюся. Параўнайце з некаторымі палескімі гаворкамі: мыюса, боюса), формы прыналележных займеннікаў môj, môjho, môjmu, tvoj, tvojho, tvojmu (мой, майго, майму, твой, твайго, твайму), рэшткі клічнага склону (pane – пане, synku – сынку, chlapče – хлопча) і інш. Ну і, канечне, вялікая колькасць славацкіх слоў будзе без перакладу зразумелая беларусу або нагадае родныя словы. Напрыклад: plot – плот, múr – мур, budova – будова, strecha – страха, podlaha – падлога, sklo – шкло, lôžko – ложак, košeľa – кашуля, nohavice – нагавіцы, veverica – вавёрка, cibuľa – цыбуля, kosatec – касачы, podbeľ – падбел, jalovec – ядловец, loj – лой, zápalka – запалка, košík – кошык, príklad – прыклад, vzor – узор, mapa – мапа, карта, huta – гута, farba – фарба, polica – паліца, zošit – сшытак і многія іншыя.

ФАНЕТЫКА І ПРАВАПІС

Алфавіт

Славацкая мова карыстаецца лацінскай графікай. Алфавіт славацкай мовы складаецца з 46 літар.

На пісьме кожнаму гуку нярэдка адпавядае адна і тая ж літара. Ніжэй прыводзіцца параўнальная табліца славацкага алфавіта. Але трэба памятаць, што прыклады вымаўлення могуць быць толькі прыблізнымі.

Славацкія літары	Вымаўленне
Aa	Як беларускае а
Áá	Як беларускае а, але вымаўленае з большай працягласцю (прыблізна ўдвая даўжэйшае)
Ä	Блізка да беларускага э (сустракаецца толькі пасля губных зычных b, p, m, v)
Bb	Як беларускае б; на канцы слова ці перад наступным глухім зычным аглушаецца і тады вымаўляецца як p
Cc	Як беларускае ц, перад наступным звонкім зычным вымаўляецца як dz
Čč	Вымаўляецца крыху мякчэй за беларускае ч, перад наступным звонкім зычным вымаўляецца як dž
Dd	Блізка да беларускага д; перад літарамі e, i, í вымаўляецца як дь (акрамя запазычаных слоў, дзе захоўваецца цвёрдае вымаўленне); на канцы слова або перад наступным глухім зычным аглушаецца і тады вымаўляецца як t
Ďď	Як мяккае дь у рускай мове; на канцы слова або перад наступным глухім зычным аглушаецца і тады вымаўляецца як ť
Dz, dz	Як беларускае злітнае дз, на канцы слова або перад наступным глухім зычным аглушаецца і тады вымаўляецца як c
Dž, dž	Мякчэй за беларускае злітнае дж, на канцы слова або перад наступным глухім зычным аглушаецца і тады вымаўляецца як č
Ee	Блізка да беларускага э
Éé	Блізка да беларускага э, але вымаўленае з большай працягласцю (прыблізна ў 2 разы даўжэйшае)
Ff	Як беларускае ф
Gg	Як беларускае выбухное г у словах ганак, гонта, гузік; на канцы слова або перад наступным глухім зычным аглушаецца і тады вымаўляецца як k
Hh	Блізка да беларускага фрыкатыўнага г; на канцы слова або перад наступным глухім зычным аглушаецца і тады вымаўляецца як ch
Ch, ch	Як беларускае х, перад наступным звонкім гукам вымаўляецца як h
Ii	Як беларускае і
Íí	Як беларускае і, але вымаўленае з большай працягласцю (прыблізна ў 2 разы даўжэйшае)
Jj	Як беларускае й
Kk	Як беларускае к, перад наступным звонкім зычным вымаўляецца як g
Ll	Вымаўляецца як нешта сярэдняе паміж беларускім цвёрдым і мяккім л (сярэднееўрапейскае альвеалярнае l), перад літарамі e, i, í вымаўляецца як ľ
Ĺĺ	Вымаўляецца як l, толькі з большай працягласцю
Ľľ	Вымаўляецца крыху цвярдзей за беларускае мяккае ль
Mm	Як беларускае м
Nn	Як беларускае н (перад літарамі e, i, í вымаўляецца як ň)
Ňň	Як беларускае нь
Oo	Як беларускае о
Óó	Як o, але вымаўленае з большай працягласцю (прыблізна ўдвая даўжэйшае)
Ôô	Дыфтонг, вымаўляецца прыблізна як спалучэнне ўо
Pp	Як беларускае п
Qq	Вымаўляецца як спалучэнне кв (сустракаецца толькі ў запазычаных словах)
Rr	Амаль як беларускае р
Ŕŕ	Вымаўляецца як r, толькі з большай працягласцю
Ss	Як беларускае с; перад наступным звонкім зычным вымаўляецца як z
Šš	Вымаўляецца мякчэй за беларускае ш (мяккае ш), перад наступным звонкім зычным вымаўляецца як ž
Tt	Амаль як беларускае т; перад літарамі e, i, í вымаўляецца як ť (акрамя запазычаных слоў, дзе захоўваецца цвёрдае вымаўленне); перад наступным звонкім зычным вымаўляецца як d
Ťť	Як мяккае ть у рускай мове; перад наступным звонкім зычным азванчаецца і тады вымаўляецца як ď
Uu	Як беларускае у
Úú	Як беларускае у, але вымаўленае з большай працягласцю (прыблізна ўдвая даўжэйшае)
Vv	Як беларускае в; на канцы слова або склада з папярэднім галосным ці складаўтваральнымі r, l і наступным зычным вымаўляецца блізка да ў; перад наступным глухім зычным аглушаецца і тады вымаўляецца як f
Ww	Блізка да беларускага в (сустракаецца толькі ў запазычаных словах)
Xx	Вымаўляецца як кс; калі ўваходзіць у склад спалучэння *ex-*, якое знаходзіцца на пачатку слова перад наступным галосным або звонкім зычным, то вымаўляецца як гз (сустракаецца толькі ў запазычаных словах)
Yy	Амаль як беларускае і (пры гэтым папярэдні зычны не змякчаецца). Пішацца пераважна на месцы этымалагічнага ы, а таксама пасля *g, h, ch, k. Напрыклад: myť – мыць,* *zvyk –* звычай, *ryba –* *рыба, ruky –* рукі**
Ýý	Амаль як беларускае і, але вымаўленае з большай працягласцю (пры гэтым папярэдні зычны не змякчаецца). Пішацца пераважна на месцы этымалагічнага ы. Напрыклад: *býk –* бык, nový – новы
Zz	Як беларускае з; на канцы слова або перад наступным глухім зычным аглушаецца і тады вымаўляецца як s
Žž	Вымаўляецца мякчэй за беларускае ж (мяккае ж); на канцы слова або перад наступным глухім зычным аглушаецца і тады вымаўляецца як š

Для фанетычнай сістэмы сучаснай славацкай мовы ўласцівая наяўнасць 4 дыфтонгаў (складаных галосных, што складаюцца з 2 кампанентаў), сярод якіх толькі дыфтонг [ŭo] абазначаецца на пісьме асобнай літарай ô. У славацкай мове ёсць наступныя дыфтонгі:

Напісанне дыфтонгаў	Вымаўленне і прыклады
ia	[ĭa] Вымаўляецца прыблізна як спалучэнне йа, дзе першы (карацейшы) кампанент і плаўна пераходзіць у другі (больш працяглы) кампанент а: *mesiac, uliciam, vziať, robia*
ie	[ĭe] Вымаўляецца прыблізна як спалучэнне йэ, дзе першы (карацейшы) кампанент і плаўна пераходзіць у другі (больш працяглы) кампанент э: *pastier, cudzie, vedieť, pečiem*
iu	[ĭu] Вымаўляецца прыблізна як спалучэнне йу, дзе першы (карацейшы) кампанент і плаўна пераходзіць у другі (больш працяглы) кампанент у: *želaniu, cudziu, paniu*
ô	[ŭo] Вымаўляецца прыблізна як спалучэнне ўо, дзе першы (карацейшы) кампанент ў плаўна пераходзіць у другі (больш працяглы) кампанент о: *stôl, pôjdem, šatôčka*

У словах іншамоўнага паходжання спалучэнні ia, ie, iu звычайна не з‘яўляюцца дыфтонгамі, іх кампаненты адносяцца да розных складоў і вымаўляюцца без уласцівай дыфтонгам злітнасці: dis-ku-si-a, ak-vá-ri-um.

Доўгія галосныя. Правіла рытмічнага скарачэння

Адметнасцю фанетычнай сістэмы славацкай мовы, ў параўнанні з беларускай, з’яўляецца наяўнасць доўгіх галосных і прыраўнаваных да іх дыфтонгаў: á, ó, ú, é, í, ia, ie, iu, ô. Таксама доўгімі ў славацкай мове з’яўляюцца т. зв. складаўтваральныя зычныя ĺ, ŕ, якія ў будове склада выконваюць функцыю галосных (напрыклад: stĺp – слуп, sŕdc – сэрцаў). Доўгія галосны вымаўляюцца прыблізна ў 2 разы даўжэй за адпаведныя ім кароткія галосныя. У пэўных пазіцыях кароткія галосныя і складаўтваральныя зычныя r, l могуць падаўжацца, а доўгія скарачацца (напрыклад: noha (нага) – nôh, ruka (рука) – rúk, žena (жанчына) – žien, vlna (хваля, воўна)– vĺn, srdce (сэрца) – sŕdc, stôl (стол)– stola, mráz (мароз) – mrazu і пад.).

У славацкай мове дзейнічае правіла, у адпаведнасці з якім два склады з доўгімі галоснымі не могуць ісці адзін за адным. У такім выпадку адбываецца скарачэнне. Напрыклад: nový (новы) – nového, starý (стары) – starého, але krásny (прыгожы) – krásneho, prázdny (пусты) – prázdneho.

У дадзеным правіле ёсць некалькі выключэнняў. Скарачэнне другога доўгага галоснага не адбываецца ў:

а) канчатках назоўнікаў сярэдняга роду на -ie. Напрыклад: ústie (вусце), ústia, ústiu; ústí, ústiam, v ústiach.

б) канчатку -í ў родным склоне мн. ліку назоўнікаў жаночага роду. Напрыклад: vôňa (пах) – vôní, spálňa (спальня) – spální .

в) родным склоне мн. ліку назоўнікаў сярэдняга роду на -stvo, -ctvo. Напрыклад: hospodárstvo (эканоміка) – hospodárstiev.

г) канчатках адносных прыметнікаў, утвораных ад назваў жывёл. Напрыклад: líščí (лісіны), líščieho, líščiemu; páví (паўліні), pávieho, páviemu. Калі назва жывёлы заканчваецца на -ák, -ík, то скарачаецца склад перад канчаткам: vták (птушка) – vtačí, stehlík (шчыгол) – stehličí.

д) формах дзеясловаў тыпу rozumieť (разумець). Напрыклад: zmúdrieť (памудрэць) – zmúdriem (памудрэю)– zmúdrieš (памудрэеш), vytriezvieť (працверазець) – vytriezviem – vytriezvieš.

е) формах дзеясловаў мнагакратнага дзеяння. Напрыклад: chválievať (пахвальваць)– chválievam (пахвальваю).

ж) канчатку -іа ў дзеясловаў 3-й асобы мн. ліку, у суфіксе дзеепрыслоўяў -iac і ў формах дзеепрыметнікаў на -iaci, -vší. Напрыклад: chvália (хваляць), chváliac (хвалячы), chváliaci (які хваліць); usmiavší sa (які ўсміхнуўся).

з) суфіксах назоўнікаў -iar, -iareň. Напрыклад: triediareň (сартыровачная).

i) складаных словах. Напрыклад: tisíckrát (тысячу разоў), tisícnásobný (у тысячу разоў большы), viacmiestny (шматмесны).

к) формах неазначальных займеннікаў з часціцай nie-. Напрыклад: niečí (нечы), niečiemu.

л) словах з прыстаўкамі ná-, zá-, sú-. Напрыклад: námietka (пярэчанне), zámienka (падстава), súčiastka (частка).

Націск і інтанацыя

Націск у славацкай мове не такі выразны, як у беларускай. Ён пастаянны і звычайна падае на першы склад у слове: počasie (надвор’е), republika (рэспубліка), slovenčina (славацкая мова), pedagóg (педагог). Пры гэтым націскныя галосныя не трэба блытаць з доўгімі галоснымі. Першыя вымаўляюцца з большай сілай голасу, другія – больш працягла. Доўгія галосныя могуць быць як націскнымі (strýko – дзядзька, návšteva – візіт), так і ненаціскнымі (pomocník – памочнік, pulóver – пуловер).

У спалучэннях аднаскладовых прыназоўнікаў з двух і трохскладовымі словамі націск звычайна пераходзіць на прыназоўнікі: za oknom (за акном), bez rodičov (без бацькоў), vo vlaku (у цягніку), zo stola (са стала), pre mamu (для мамы).